Verduurzamen zonder netproblemen

di 28 apr, 15:46 Corporaties

Nieuwe inzichten en praktijkprojecten bieden woningcorporaties een praktische route

Voor woningcorporaties is de verduurzaming van de bestaande woningvoorraad een complexe opgave. De ambitie om woningen energiezuiniger te maken botst in de praktijk met technische beperkingen, investeringsruimte en nu ook met de capaciteit van het elektriciteitsnet. Tegelijkertijd groeit de druk om tempo te maken. Corporaties moeten hun woningvoorraad voorbereiden op een toekomst met minder aardgas, terwijl huurders betaalbaar en comfortabel moeten kunnen wonen.

De hybride warmtepomp blijkt in dat spanningsveld een praktische oplossing: een techniek die direct toepasbaar is in bestaande woningen, fors gas bespaart en het elektriciteitsnet nauwelijks extra belast. Dat is niet zonder reden. De warmtepomp verzorgt de ruimteverwarming, terwijl de cv-ketel alleen bijspringt tijdens extreme kou of voor warm tapwater. Daarmee ontstaat een systeem dat duurzaam warmte opwekt zonder dat woningen volledig afhankelijk worden van elektriciteit.

Voor woningcorporaties is dat relevant. Veel bestaande woningen zijn immers niet ontworpen voor volledig elektrische verwarming. Radiatoren, beperkte isolatie of installatieruimte maken een all-electric oplossing niet altijd eenvoudig of kostenefficiënt. Tegelijk groeit in steeds meer regio’s de druk op het elektriciteitsnet. In steeds meer gebieden worden nieuwe aansluitingen beperkt vanwege netcongestie.

Juist daarom wordt gezocht naar oplossingen die wél direct CO₂-reductie opleveren, maar het net niet verder belasten. De hybride warmtepomp sluit goed aan bij die behoefte. Het systeem maakt gebruik van de efficiëntie van een warmtepomp wanneer dat kan en van de betrouwbaarheid van een cv-ketel wanneer dat nodig is. Onderzoek en praktijk laten zien dat hybride warmtepompen precies dat doen.

Onderzoek bevestigt beperkte impact op het elektriciteitsnet
De werking van hybride systemen is uitgebreid onderzocht in het DACS-HW pilotproject. Daar werd bevestigd dat hybride warmtepompen gemiddeld circa 75 procent gasbesparing realiseren bij ruimteverwarming. Minstens zo belangrijk is de conclusie uit het onderzoek dat de impact op het elektriciteitsnet beperkt blijft.

Metingen in het Drentse Dalen laten zien dat de elektrische belasting van hybride warmtepompen gemiddeld onder 850 Watt per woning blijft. Dat is ruim onder de 1,5 kW per woning waarop het laagspanningsnet in een doorsnee woonwijk is ontworpen bij volledige gelijktijdigheid. Dat betekent dat hybride warmtepompen in de praktijk kunnen functioneren zonder dat zij netcongestie veroorzaken.

De resultaten bevestigen daarmee een belangrijke ontwikkeling: hybride warmtepompen zijn niet het probleem voor het elektriciteitsnet, maar juist een techniek waarmee woningen snel kunnen verduurzamen zonder extra druk op de netcapaciteit.

Voor woningcorporaties betekent dat dat een groot deel van hun woningvoorraad al kan worden verduurzaamd zonder te wachten op netverzwaring of grootschalige renovaties. In plaats van de perfecte eindoplossing te moeten realiseren, kan een hybride warmtepomp worden ingezet als directe stap richting lagere CO₂-uitstoot en minder gasverbruik.

Daarnaast biedt het systeem flexibiliteit voor de toekomst. Wanneer woningen later verder worden geïsoleerd of wanneer de netcapaciteit groeit, kan de stap naar volledig elektrisch relatief eenvoudig worden gemaakt. Gasloos is zeker mogelijk met innovaties zoals slimme opslagtanks en inzetten van batterijtechnologie.

Renovatieproject in Drunen: versnellen door te vereenvoudigen
Hoe dat er in de praktijk uitziet, blijkt uit een renovatieproject in het Brabantse Drunen. Daar werden 89 sociale huurwoningen verduurzaamd met een hybride warmtepompinstallatie.

De woningen maakten deel uit van een eerder renovatieprogramma van woningcorporatie Woonveste. Bij de voorbereiding werden meerdere verduurzamingsscenario’s onderzocht, waaronder een volledig gasloze variant. Uiteindelijk bleek een all-electric oplossing minder geschikt, onder meer omdat de beganegrondvloeren op zand lagen en niet eenvoudig extra geïsoleerd konden worden.

Een volledig elektrische installatie zou daardoor relatief veel vermogen vragen. De hybride warmtepomp bood hier een logische stap: een aanzienlijke verduurzamingsslag zonder dat de woningen volledig elektrisch hoefden te worden.

Bijzonder in dit project was de manier waarop het installatieproces werd ingericht. Om de renovatie te versnellen werd gewerkt met prefab skids, waarin de belangrijkste installatiecomponenten al vooraf waren samengebouwd. De skid bevat onder andere de binnenunit van de warmtepomp, een buffervat en een externe pomp.

Daarnaast werd de buitenunit geplaatst in een prefab dakkap die tegelijk met de dakrenovatie kon worden gemonteerd. Leidingen en bekabeling waren daarbij al in de fabriek voorbereid. Deze aanpak verkortte de installatietijd in de woning aanzienlijk en zorgde voor een gestroomlijnd renovatieproces.

Het project laat zien dat industrialisatie en verduurzaming goed hand in hand kunnen gaan. Door installatieonderdelen vooraf te assembleren, ontstaat een efficiënte aanpak die ook bij grotere renovatieprogramma’s kan worden toegepast.

Ook de huurders werden nauw betrokken. Via informatiebijeenkomsten en gesprekken op locatie kregen zij uitleg over de werking van het systeem. Omdat een warmtepomp geleidelijker verwarmt dan een traditionele ketel, is het belangrijk dat bewoners goed weten wat ze kunnen verwachten. Na een korte gewenningsperiode bleken de reacties positief. Voor woningcorporatie Woonveste betekende het project dat een grote groep woningen relatief snel en kostenefficiënt een forse stap kon zetten richting lagere CO₂-uitstoot.

Toepasbaar in gestapelde bouw
Waar hybride warmtepompen in grondgebonden woningen inmiddels relatief bekend zijn, geldt dat minder voor gestapelde bouw. Toch vormt juist dat segment een belangrijk deel van de corporatievoorraad. In Nederland bestaat ongeveer 36 procent van de woningen uit appartementen en flats.

Deze gebouwen kennen specifieke uitdagingen zoals beperkte installatieruimte en mogelijk installaties die door meerdere woningen worden gedeeld. Tegelijk wonen hier relatief veel huishoudens met een kleinere portemonnee, waardoor energiebesparing extra belangrijk is.

Een project in Nijmegen laat zien dat hybride systemen ook hier toepasbaar zijn. In het Van ’t Hoffplantsoen complex verduurzaamde woningcorporatie Woonwaarts 62 appartementen met hybride warmtepompen, nieuwe cv-ketels en zonnepanelen.

De aanleiding was praktisch: bestaande ketels moesten worden vervangen en delen van het rookgasafvoersysteem vertoonden lekkages. In plaats van alleen te vervangen, koos de corporatie ervoor om direct een verduurzamingsstap te maken. De grootste uitdaging lag in de beperkte installatieruimte. In de portiek- en galerijflats was de schacht al vol met bestaande installaties. Voor de nieuwe situatie moesten ook leidingen van de warmtepomp en pv-aansluitingen daarin worden ondergebracht. Om verrassingen tijdens de uitvoering te voorkomen, werd eerst een proefopstelling gemaakt. Daarmee konden de betrokken partijen vooraf toetsen of de configuratie daadwerkelijk paste en onderhoudbaar bleef. Juist die zorgvuldige voorbereiding maakt dit soort projecten kansrijk.

Ook in Nijmegen was bewonerscommunicatie bepalend voor het succes. Omdat het om bewoonde appartementen ging, werd strak gestuurd op planning, tijdelijke voorzieningen en begeleiding. Huurders kregen informatiebijeenkomsten, huisbezoeken en indien nodig tijdelijke voorzieningen voor warm water en verwarming. Zo werd verduurzaming geen abstract beleidsdoel, maar een concreet traject waarin huurders goed werden meegenomen.

Het project laat zien dat hybride warmtepompen ook in appartementencomplexen een goed toepasbare oplossing zijn naar verdere verduurzaming.

Huurders kiezen voor hybride
Een andere aanpak is te zien in Zeewolde, waar woningcorporatie Woonpalet hybride warmtepompen inzet bij ketelvervanging. Hier werden bijna honderd huurwoningen voorzien van een hybride installatie. Huurders kregen daarbij de keuze tussen een nieuwe hr-ketel of een hybride warmtepomp in combinatie met zonnepanelen. Ongeveer zeventig procent koos voor de hybride oplossing. Volgens de corporatie speelde bewonersvoorlichting een belangrijke rol in die keuze. Tijdens bijeenkomsten in de wijk konden bewoners vragen stellen over comfort, energiegebruik en geluid.

De woningen in Zeewolde zijn relatief goed geïsoleerd en beschikken over energielabel A. Daardoor konden de warmtepompen functioneren  zonder dat ingrijpende aanpassingen nodig waren. Voor elke woning werd vooraf bekeken waar de buitenunit het beste kon worden geplaatst. In de meeste gevallen was dat in de tuin; bij kleinere tuinen bood een plat dak van een aanbouw de oplossing.

Ook voor het leidingwerk werd een praktische oplossing gevonden. Via een speciaal geconstrueerde regenpijp konden leidingen van de binnenunit naar de buitenunit worden geleid zonder ingrepen in de woning. Dit soort praktische installatietechnische oplossingen maken het mogelijk om hybride warmtepompen snel en met beperkte overlast te installeren in bestaande woonwijken.

Praktische route voor corporaties
Deze projecten laten zien dat hybride warmtepompen in verschillende situaties toepasbaar zijn: bij renovatieprojecten, in gestapelde bouw en bij ketelvervanging.

Voor woningcorporaties biedt deze techniek een aantal duidelijke voordelen:

• Directe gasbesparing van gemiddeld 75 procent

• Toepasbaarheid in bestaande woningen met radiatoren

• Geen veroorzaker van netcongestie

• Flexibiliteit voor toekomstige verduurzamingsstappen

Daarmee vormt de hybride warmtepomp een praktische stap in de energietransitie. Voor corporaties betekent dit dat zij niet hoeven te wachten op grootschalige netverzwaring of ingrijpende renovaties om hun woningvoorraad te verduurzamen. Nu al kunnen forse stappen gezet worden richting lagere CO₂-uitstoot en lagere energiekosten voor huurders.

Juist in de bestaande bouw, waar snelheid en uitvoerbaarheid essentieel zijn, kan de hybride warmtepomp daarom een belangrijke rol spelen.

DACS-HW onderzoek in cijfers
DACS-HW (Digitale Aggregatie en Collectieve Sturing van Hybride Warmtepompen) onderzocht de prestaties van hybride systemen in 100 woningen achter één transformatorhuisje.

De belangrijkste resultaten:

• Gemiddeld 75% gasbesparing

• Gemiddelde elektrische belasting minder dan 850 Watt per woning

• Dat ligt ruim onder de 1,5 kW netontwerpnorm

• Hybride warmtepompen veroorzaken daardoor geen netcongestie

De resultaten laten zien dat hybride warmtepompen niet alleen een effectieve verduurzamingsmaatregel zijn, maar ook een direct toepasbare oplossing die past binnen de huidige netcapaciteit van woonwijken.

Meer informatie? Verenigingduurzamewarmte.nl